Opbouwen van pensioen in Nederland

Over het algemeen wordt gedacht dat Nederland een van de beste pensioenstelsels ter wereld heeft. Een groot deel van het pensioenvermogen geschiedt dan ook door middel van vermogensopbouw in plaats van een zogenaamd omslagstelsel, zoals bijvoorbeeld in Frankrijk. In een omslagstelsel worden de pensioenen direct betaald uit ontvangen pensioenpremies, met andere woorden de werkende betalen de gepensioneerden. In feite is dit niet meer dan een pyramidespel. Het omslagstelsel is gebaseerd op solidariteit en is vooral in landen met een sterk socialistische basis de belangrijkste pensioenvorm. Dit heeft weer als voordeel dat er geen invloed is van de bewegingen in de financiële markten. Maar stijgende werkloosheid en toenemende vergrijzing vormen wel een groot probleem. Van dat laatste heeft het kapitaaldekkingsstelsel, zoals pensioenopbouw via een pensioenfonds, weer minder last.

Het Nederlandse pensioenstelsel

Pensioenopbouw in Nederland vindt in principe plaats door middel van het zogenaamde drie pijlersysteem:

1. AOW
2. Pensioenregeling via werkgever
3. Aanvullend pensioen

Pijler 1: AOW

AOW vormt de basis van ieder pensioen. Bijna iedereen die tussen zijn 15e en 65e levensjaar in Nederland heeft gewoond bouwt een recht op een (gedeeltelijke) AOW-uitkering op. Voor elk jaar tussen de leeftijd van 15 en 65 wordt er dus 2% van het totale AOW-pensioen opgebouwd. Financiering van de AOW vindt volledig plaats via het omslagstelsel. De uitholling van de overheidsfinanciën sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw, nog eens versneld sinds het escaleren van de kredietcrisis in 2008, maar ook de vergrijzing maken het steeds moeilijker de AOW in deze vorm hand te haven. Plannen variëren van het fiscaliseren van de AOW tot het optrekken van de AOW-leeftijd naar 67 jaar. Op 25 maart 2009 kondigde het kabinet-Balkende IV inderdaad aan dat vanaf 2011 die leeftijdsgrens in geleidelijke stappen wordt opgehoogd naar 67 jaar. Daarmee ondermijnt de overheid dus de eerste pijler van het pensioenstelsel.

Pijler 2: Pensioenregeling via werkgever

Deze pijler vormt traditioneel het grootste gedeelte van de pensioenopbouw. Echter door de jaren heen is de samenstelling voor veel werknemers fors gewijzigd. Eind jaren negentig floreerden de aandelenmarkten als nooit te voren. Veel pensioenfondsen kwamen ruim in hun jastje te zitten: de bezittingen overstegen alle toekomstige verplichtingen flink. Door die ruime dekkingsgraden hoefden veel werknemers lagere of zelfs geen pensioenpremies meer te betalen. Soms gaven ondernemingspensioenfondsen zelfs geld terug aan het bedrijf. Maar door het barsten van de Internetzeepbel en 9/11 moesten de pensioenfondsen flink bijsturen. Vanwege deze perikelen kwam dus ook de tweede pijler van het pensioenstelsel in de gevarenzone.

Defined benefit versus defined contribution
Niet alleen werden de premies weer ingesteld of verhoogd, maar diverse pensioenregelingen werden ook versoberd. In plaats van de gebruikelijke eindloonregelingen, werdt er massaal overgestapt naar middelloonregelingen. Eindloon- en middelloonregelingen zijn zogenaamde "defined benefit"-regelingen, dat wil zeggen dat een bepaalde hoogte van het pensioen is gegarandeerd. Een groeiend aantal bedrijven stapte zelfs over naar een combinatie van basispensioen (gebaseerd op een middelloonregeling) en een "defined contribution"-regeling. Zo'n laatste regeling zou dan gelden wanneer een bepaalde salarisschaal werd gepasseerd. Bij een "defined contribution"-regeling is alleen de hoogte van de premie bekend, terwijl de hoogte van het pensioen helemaal afhankelijk is van het beleggingsrendement. "Defined contribution"-regelingen worden meestal ondergebracht bij verzekeraars.

Kredietcrisis brengt pensioenfondsen wederom in de problemen
Leken de pensioenfondsen na 2002 en 2003 weer langzamerhand op te krabbelen door herstellende financiële markten, premieverhogingen en versoberde regelingen. In de tweede van 2008 kwam daar weer abrupt een einde aan door het escaleren van de kreditecrisis. Wanneer pensioenfondsen voor de tweede maal in zo'n korte tijd in de problemen komen, mag er hardop worden afgevraagd of zij wel zijn opgewassen voor hun taak. Zie ook het artikel "Pensioenfondsen staan onder druk." Desalniettemin zijn er weinig politieke partijen, behalve de VVD, die afwillen van het huidige Nederlandse pensioenstelsel. Terwijl aan het pensioen van overheidswege alsmede dat van pensioenfondsen wordt getornd, blijft het pensioensparen een collectieve verplichting voor werknemers.

Pijler 3: Aanvullend pensioen

Doordat de onzekerheid over het pensioen is afgenomen, zijn veel mensen boven op hun AOW en verplicht ambtenaren- en bedrijfspensioen zelf geld opzij gaan leggen. Dat gebeurt via beleggings- en spaarrekeningen, maar ook verzekeringsregelingen. In het artikel "Woekerpensioen stemt tot nadenken" is te lezen dat de afloop in het laatste geval ook regelmatig twijfelachtig is. Anderen sparen weer via hun eigen woning. Zie ook het artikel "Het huis als pensioenvoorziening." Traditioneel is deze derde pijler in Nederland klein, maar de pensioenperikelen in de eenentwintigste eeuw brengen daar waarschijnlijk verandering in.

Conclusie

Alleen ondernemers kunnen hun pensioen in vrijheid opbouwen. Ook al blijkt dat ondernemers daar soms niet aan toekomen, vooral als er sprake is van startende ondernemers. Maar waarom krijgen "gewone" werknemers niet de vrijheid om zelf hun pensioen op te bouwen op een geblokkeerde belastingvrije beleggings- en spaarrekening, zonder verplicht verzekeringselement? De lobby van pensioenfondsen houdt dit tegen, omdat het hun "koninkrijken" zou ondermijnen. De mogelijkheden voor mensen om fiscaal vriendelijk te sparen worden weliswaar verruimd, maar van een afschaffing van het verplichte pensioensparen is nochtans geen sprake.

Veilig sparen tegen de hoogste spaarrente in Nederland

In een ander dossier vindt u meer over "Veilig sparen tegen de hoogste rente in Nederland (inclusief een actueel renteoverzicht)". Ook het depositogarantiestelsel en het financiële toezicht komt aan bod.