Hypotheekrenteaftrek. Hoe lang nog?

Met enige regelmaat keert het H-woord weer terug in de maatschappelijke en politieke discussie. Wordt de hypotheekrenteaftrek nu wel of niet afgeschaft?

Inleiding

Steeds is er wel een politieke partij die verklaart dat zij de aftrek nooit zullen afschaffen. Meestal is electoraal gewin de achterliggende reden. Maar in een onzekere economische situatie, waarbij staatsschuld en begrotingstekort de hoofdmoot van het nieuws vormen, blijkt de zekerheid opeens niet zo zeker meer. Onder druk wordt alles vloeibaar. Hoe zeker is het dat de hypotheekrenteaftrek blijft bestaan? Niet dus. De renteaftrek heeft zonder twijfel z'n langste tijd gehad. Voor deze conclusie zijn een aantal plausibele redenen aan te geven, maar daarover straks meer. Eerst even in vogelvlucht de geschiedenis van de aftrek.

Korte historische schets*

Eind jaren vijftig, begin jaren zestig van de vorige eeuw had Nederland het laagste percentage eigen woningbezit van Europa. Na de oorlog werden in een rasend tempo hele wijken met huurwoningen uit de grond gestampt. Eigen woningbezit was slechts weggelegd voor de happy few. In het toenmalige politieke klimaat diende de bevolking massal verheven te worden. En daarbij hoorde in het toenmalige denken zeker ook de bevordering van het eigen woningbezit.

De renteaftrek zelf dateert van 1893 toen onder Minister van Financien Nicolaas Pierson deze regeling werd ingevoerd als onderdeel ter compensatie van het rijkere volksdeel om de gevolgen van de belastingverschuiving van indirecte naar directe belastingheffing op te vangen. Pas in de periode 1945 -1959 heeft de overheid via een stelsel van subsidies en renteaftrek het eigen woningbezit sterk bevordert. Zo kon het percentage eigen woningbezit oplopen van 28% in 1945 naar 35% in 1971. Het is Minister Hans Gruyters geweest die in 1974 de aanzet heeft gegeven tot een groter eigen woningbezit via een riante premieregeling, in combinatie met economische groei . In zijn Nota Huur- en Subsidiebeleid uit 1974 schreef hij o.a. te streven naar een Belgische situatie met een eigen woningbezit van 65%.

Jarenlang was de hypotheekrenteaftrek in Den Haag "taboe". Over aftrek kon niet worden gesproken. Ook niet toen al snel bleek dat deze regeling de schatkist meer kostte dan opbracht. Het was tijdens de periode van het 2e Kabinet Kok in 2001 dat de aftrekregeling wat werd beperkt in duur (maximaal 30 jaar) en hoogte (overwaarde bij verkoop niet meer aftrekbaar). Omdat een onderzoek uit 1995 al aantoonde dat de regeling feitelijk een averechts effect had en dat 45% van de kosten bij 7% van de rijkste Nederlanders terecht kwam, is de aftrek onderdeel geweest van politiek getouwtrek. Maar uiteindelijk zal de financiele markt de wal zijn die het schip doet keren. Onder invloed daarvan kunnen we er niet om heen de aftrek anders in te gaan richten.

Schuldpositie

De finaciele markt beoordeelt een krediteur (dus ook een land) op zijn vermogen om de schuld inclusief rente binnen de afgesproken looptijd van de lening terug te betalen. Heeft de krediteur weining of geen schulden en zijn de economische vooruitzichten gunstig, dan wordt een gevraagde lening graag verstrekt. Hoe beter deze positie, des te lager de gevraagde rente. Andersom neemt de bereidheid een lening te verstrekken af, als de schuldenpositie te hoog is en de economische vooruitzichten onzeker of zelfs slecht zijn. Bij een land speelt daarbij de som van alle schulden een rol: private en publieke schulden. En ziedaar de situatie van dit moment. Nederland heeft in verhouding de hoogste hypotheekschuld ter wereld. Anders dan in andere landen lenen wij meer dan de waarde van de woning bij aankoop. Waar het in andere landen gebruikelijk is om 20 tot 30 procent aan eigen middelen in te brengen, wordt in Nederland vaak meer dan 100% van de waarde van de woning geleend. Dat komt enerzijds door de kosten bij de aankoop, met als grootste boosdoener de overdrachtsbelasting, en anderzijds door het systeem van renteaftrek. Hoe hoger het rentebedrag, hoe groter de aftrek; dus financieel voordeel. Tellen we het totaal uitstaande hypotheekbedrag op bij onze staatsschuld, dan blijkt Nederland er in totaal slechter voor te staan dan bijvoorbeeld Italie. Koppel dit nu aan de economische vooruitzichten en het zal duidelijk zijn dat langzaam aan Nederland haar tripple A status aan het verliezen is.

De tering naar de nering

Door de economische teruggang loopt de staatsschuld verder op. Het CPB heeft in haar laatste verkenning aangegeven voor volgend jaar een staatsschuld van ruim 64% van het BNP te verwachten. Er staat ons een extra bezuinigingsronde te wachten van 5 miljard. Recent is in Brussel afgesproken dat de staatsschuld onder de 60% gebracht moet worden bij een maximaal begrotingstekort van 3%. Dat gaat zo niet lukken, dus moet er extra worden bezuinigd. Tel dit op bij een reeds aangekondigde bezuiniging van 18 miljard, een teruglopende wereldeconomie, afnemend consumentenvertrouwen, oplopende werkeloosheid en nog wat vervelende zaken en het beeld is duidelijk. Willen wij als land onze leencapaciteit behouden, dan moeten het begrotingstekort en de staatsschuld omlaag. De overheid zal dus extra bezuinigen en de inkomsten willen verhogen. Dan kan en zal de hypotheekrenteaftrek niet buiten schot blijven. De vraag is alleen of het nog binnen dit Kabinet gebeurd, of dat er eerst vervroegde verkiezingen voor nodig zullen zijn.