Tien vragen over crisis en pensioen

Pensioen in crisistijd. De berichten zijn alarmerend. De brieven van onze pensioenfondsen zijn al een tijdje aan het binnenstromen: 'we zijn genoodzaakt om onze premies wel te verhogen, maar je pensioen te bevriezen... of zelfs te verlagen'. Hoe zit dit? Hadden we niet meer rendement gehaald als we zelf hadden gespaard? Wat is toch die beruchte dekkingsgraad? En wat moeten we voor de toekomst verwachten? Tien nijpende vragen over ons pensioen.

1. Had ik niet beter zelf kunnen sparen, dan dit verplichte fiasco?

Een wijdverbreid misverstand. Want het rendement op zelf sparen valt lager uit dan de kapitaalkrachtige mix van beleggingen, obligaties en spaartegoeden die pensioenfondsen kunnen maken. Dan nog worden terecht vragen gesteld over het feit dat het ene pensioenfonds er zo veel slechter voor staat dan het andere. Er is wel degelijk regelmatig onhandig of te risicovol belegd.

2. Hoe zit dat toch met die dekkingsgraad?

De dekkingsgraad is een graadmeter voor de financiele situatie van een bepaald pensioenfonds. De dekkingsgraad verschilt dus per pensioenfonds. Het is een graadmeter voor de balans tussen het vermogen dat in het pensioenfonds zit, en de nodige bedragen die een pensioenfonds klaar moet hebben liggen om de pensioenen van nu en van toekomstige gepensioneerden te kunnen uitbetalen.

3. Wat is de benodigde dekkingsgraad?

De Nederlandsche Bank (DNB) gaat ervan uit dat een dekkingsgraad van 104,3% voldoende is. Zeker sinds de crisis de hoge rendementen op beleggingen heeft laten stagneren terwijl de rente laag blijft, daalt de dekkingsgraad van veel pensioenfondsen gestaag. Pensioenfondsen bedenken een zogenaamd 'herstelplan' om de dekkingsgraad te verbeteren. Maar omdat ze dat steeds aanpassen aan de laatste gegevens én de situatie op de rente- en kapitaalmarkt, kan de ene prognose de andere inhalen.

4. Wat moeten pensioenfondsen aan narigheid verwachten?

De kans dat welke strategie van pensioenfondsen dan ook de komende jaren grootse resultaten oplevert, is niet groot. De beleggingsbarometer staat er niet positief bij, maar vooral worden pensioenfondsen geplaagd door de lage rentestand. De pensioenfondsen staan vaak met de rug tegen de muur. Beleggingen worden bekeken op risico, en bij hoog risico verminderd. Maar juist de risicovolle belegging kan heel veel opleveren. Bovendien was en is het gebruikelijk voor pensioenfondsen om het risico dat de lage rente er de komende jaren blijft, af te dekken. Dat kost geld.

5. Heeft de schuldencrisis invloed?

Zeker. Neem het pensioenfonds PNO. Dat had in 2011 dankzij de aantrekkende toestand op de financiele markten een dekkingsgraad die flink boven de 100% lag. Toen de Europese schuldencrisis roet in het eten gooide, was het ook goed mis: 17% van de dekkingsgraad van het PNO ging verloren in enkele maanden!

6. Wat moet ik zelf aan narigheid verwachten?

Pensioenen worden steeds vaker niet verhoogd voor koopkrachtdaling, dus je portemonnee als gepensioneerde wordt dunner. Verlaging van bestaande pensioenen, nota bene, is ook op de agenda van pensioenfondsen verschenen, en voor velen een onverwachte realiteit. Bovendien wordt de pensioenpremie die de huidige werkende generatie betaalt, verhoogd. Dat gaat weer af van het loonstrookje. Het wordt al gebruikelijk dat pensioenfondsen je 'trakteren' op een verhoging van de premie vanuit een herstelplan, en daarnaast een jaarlijkse verhoging van de premie in rekening brengen. Wat moet je verwachten? Geen verhoging, maar verlaging van rendement, en daar tegenover geen verlaging, maar verhoging van je verplichtingen aan het pensioenfonds.

7. Is dit een ramp?

Het is onprettig om er financieel op achteruit te gaan. Wie al gepensioneerd is, heeft vaak weinig of geen beweegruimte om de klap te verzachten. Maar als je gezond genoeg bent, is het een goed idee om via een van de vele 65 plus uitzendbureaus iets erbij te gaan doen. Er is geen enorm aantal werkuren nodig om de gevolgen van de pensioencrisis zoals die er nu liggen, te helpen opvangen. Ook als je nog werkt, kun je een en ander doen aan dat inmiddels zure appeltje voor de dorst. Ten eerste is de luxe tijd voorbij dat we een jaartje eerder konden stoppen. Maar anderzijds, heb je wat meer kansen om je pensioen bij te spijkeren, zeker dankzij overheidsmaatregelen die proberen om ons langer aan het werk te houden. Bovendien worden we met ons allen steeds ouder en blijven we langer gezond. Hoe hard het ook is, de meesten van ons hebben een mentaliteitsverandering nodig: krimp en achteruitgang is een realiteit. En dus niet die eeuwige groei die nooit in de geschiedenis van de economie realistisch is geweest, maar wel graag door overheden als wortel aan mensen wordt voorgehouden om ons koste wat kost aan het consumeren te houden.

8. Wat moet ik doen?

Als je de huidige en toekomstige situatie vergelijkt met de gouden jaren, is dat pijnlijk. Als je echter een beetje nuchter kijkt naar wat je kunt doen met de situatie in het nu en in de toekomst, zie je het perspectief beter. We hebben de langste hoogconjunctuur in de geschiedenis achter de rug. Veel mensen hebben een flink consumptiepatroon aangemeten. Een stapje terug is nooit leuk, maar wel noodzakelijk én voor een aantal mensen haalbaarder dan ze denken. We zijn al aan het ontnuchteren. Spaarsaldo's lopen op. Het devies is: consumeer wat minder, spaar wat meer. Let wel: dit plaatje is nu eenmaal anders voor gepensioneerden, langdurig zieken en andere zwakkeren in de samenleving. Bij hun zat er vaak al weinig extra vet op de botten.

9. Hebben pensioenfondsen slecht belegd?

Dat is wat veel mensen denken. Toch blijkt dat, ondanks de verslechterende situatie op de beurs, veel pensioenfondsen wel degelijk een aardig rendement hebben behaald over de laatste pakweg 10 jaar. Waar zit dan het grootste probleem? Bij het feit dat we steeds ouder worden, dat daarmee het aantal gepensoneerden fors toeneemt... en dat daarvoor een wel heel buitengewoon rendement nodig zou zijn.

10. Dreigt er gevaar voor de AOW?

De maatregelen rondom pensioenen gelden niet voor de AOW. Stelselmatige kortingen en herstelplannen gaan niet op voor deze basisvoorziening: de AOW wordt in elk geval niet verlaagd.