Bankieren conform de wetten van de Islam

Basis van Islamitisch bankieren is het verbod op rente; Rentedragende leningen mogen daarom geen voorwerp van Islamitisch bankbedrijf zijn. Speculatie en gokken is ook verboden. Elke financiering moet dus met een tastbaar vermogensobject verbonden zijn.

Bankproducten volgens de Sharia

Wereldwijd zijn naar schatting 700 miljard (!) dollar geïnvesteerd in bankproducten volgens de Sharia. Jaarlijks neemt dat volgens de centrale bank Saudi Arabian Monetary Agency (SAMA) met 15% toe. Eind oktober 2009 is voor de eerste maal een conferentie georganiseerd over Islamic Finance. Op het evenement in Frankfurt zijn ongeveer 160 bezoekers uit binnen- en buitenland geïnformeerd over sharia-conforme financiële producten.

Momenteel is er in ons land nog geen financiële instelling die dergelijke producten aanbiedt. Ook veel andere landen in de Eurozone blijven ver achter bij de groei van die markt. De financiële toezichtsorganen zouden in het kader van de juridische mogelijkheden moeten bijdragen om sharia-conforme producten bedrijfseconomisch en qua regelgeving van de grond te krijgen. Er bestaan geen fundamentele wettelijke belemmeringen die de oprichting en de licensering van islamitische banken in de weg staan.

Veel conventionele bankproducten islamconform

Veel bancaire producten worden niet alleen aangeboden door specifieke islamitische banken, maar ook door conventionele instellingen die speciaal daarvoor Islamic Finance gerelateerde afdelingen hebben ingericht. Als islamitische financiële producten worden bancaire producten beschouwd die naar vaststelling van een zogenaamde Scharia-board niet tegen de beginselen van de sharia ingaan. Veel conventionele bankproducten dragen weliswaar niet uitdrukkelijk het label "islamconform", maar zijn niet per definitie in strijd met de sharia.

Islamic Financial Services Board (IFSB)

Islamitische financiële instellingen zijn overigens fundamenteel actief op dezelfde financiële markten en onder dezelfde financiële regelgeving als conventionele banken. Een extra uitdaging voor de Islamitische financiële sector bestaat in een verdere uitbouw van het vertrouwen in islamconforme producten. Knelpunten daarbij zijn onder meer de verschillende interpretatiemogelijkheden van de sharia dan wel de vraag of conventionele en Islamitische normen bijvoorbeeld ten aanzien van balanswaardering, overeenstemmen met gebruikelijke voorschriften voor inrichting en bepaling van het eigen vermogen. Sinds 2002 bestaat er een Islamic Financial Services Board (IFSB), die essentiële standaards voor financiële instellingen en toezichthouders uitzet.

Niet alle activiteiten zijn vergunningplichtig

Naar islamitisch recht bestaan er enerzijds speciaal op de inrichting van vreemd en eigen vermogen gebaseerde technieken. Anderzijds zijn er ook voorschriften voor Islamitische vormen van leasing en de Islamitische obligaties, de Sukuk. Dat zijn schuldbekentenissen waaraan dwingend een onderliggend vermogensobject ten grondslag moet liggen. Puur schriftelijke vormgeving van kapitaalbewegingen, bijvoorbeeld uit hoofde van kredietportfolio's, is niet toegestaan.

Islamitische leaseproducten onderscheiden zich niet wezenlijk van de bij ons gebruikelijke leaseconstructies als het aankomt op op een mogelijke licentie. En Islamitische obligaties zijn waarschijnlijk eveneens te kwalificeren als financiële instrumenten waarvoor een vergunning vereist is.

Bedrijfskrediet zonder terugbetalingverplichting

Moeilijker evenwel zijn Mudarabah-transacties in te passen. Dat zijn financiële activiteiten waarbij de bank het volledige kapitaal voor een project aan een bedrijf ter beschikking stelt, terwijl de ondernemer zijn tijd en ervaring inbrengt. De bank ontvangt alleen dán inkomsten wanneer het gefinancierde project winst genereert. Bij Mudarabah-transacties kan niet zonder meer worden aangenomen dat ze vergunningplichtig zijn, omdat het vaak aan een onvoorwaardelijke terugbetalingverplichting ontbreekt. In voorkomende gevallen is van cruciaal belang hoe het contract is geredigeerd.

Opstelling toezichthouders

Het is de taak van toezichthouders om te onderzoeken hoe consumenten en bedrijven omgaan met het aanbod van financiële producten door vergunningplichtige banken en financiële dienstverleners. Zoals bijvoorbeeld een product als de Qard Hassan, een op vreemd vermogen gebaseerde vorm van financieringstechniek. De klant ontvangt een renteloze lening als hij een onderpand, bijvoorbeeld in de vorm van goud, deponeert. De bank bewaart dergelijke zekerheden in depot en vraagt daarvoor een vergoeding waaruit zij de kosten voor beheer van de lening voldoet. Deze financieringstechniek is vergelijkbaar met het reguliere kredietbedrijf en uit hoofde daarvan vergunningplichtig.

Meer weten over Islamitisch bankieren?

Wie meer wil weten over Islamitisch bankieren kan ik verwijzen naar een document "De lange weg naar Islamitisch bankieren&verzekeren" waarin beknopt en in zeer heldere bewoordingen alle aspecten van dit onderwerp worden toegelicht.

In die verhandeling komen ook een aantal typische termen uit het islamitisch bank- en verzekeringswezen uitgebreider aan bod, zoals:

• Murabaha: betaalrekening;
• Qard: renteloze lening;
• Ijara: leaseconstructie;
• Sukuk: islamistische obligatie;
• Mudarabah: winstdeling.