DSB Bank failliet door mismatch op de balans

Het ongekend snel verlopen faillissement van DSB Bank lag puur aan het zwakke business model van de bank. DSB Bank heeft te lang vastgehouden aan het louter op provisies gebaseerde verdienmodel en te lang gewacht met de transitie naar het traditionele (spaar)bankmodel, namelijk het rentemargemodel. Complottheorieën snijden geen hout. Er valt wel veel te zeggen voor de bedenkelijke rol van De Nederlandsche Bank (DNB), die de situatie te lang heeft laten voortbestaan.

De onstuimige groei van DSB Bank

Het balanstotaal van DSB Bank steeg tussen 1998 en 2008 van zo'n EUR 300 miljoen naar EUR 7,8 miljard, terwijl het eigen vermogen van de bank van EUR 20 miljoen naar EUR 243 miljoen steeg in die periode. In die 10 jaar daalde de verhouding van het eigen vermogen ten opzichte van het balanstotaal van 6,7% naar 3,1%. Nota bene in 2005, toen DSB Bank een bankvergunning kreeg was die verhouding ook 3,1%. In dat opzicht is het een raadsel waarom DSB Bank op 24 december 2005 een bankvergunning werd verleend.

Spaargelden stegen (te) snel

Tussen 2005 en 2008 steeg het ingelegde spaargeld van EUR 1,373 miljard naar EUR 3,82 miljard. DSB Bank had ook een omvangrijk securitisatieprogramma. Voor de verlening van de bankvergunning lag daar het zwaartepunt van de financiering. Onderstaande tabel geeft een indruk van een aantal belangrijke elementen uit de balans van DSB Bank. Daarin is te zien dat in 2005 het kortlopende deel van de activa (toevertrouwde middelen) 27% van het balanstotaal bedroeg, terwijl het langlopende deel van de passiva (kredieten) 75% was. In 2008 was dat licht uitgebreid naar 86,6%. Maar de direct opvraagbare spaargelden stegen in die tijd naar 49,2% van de balans. In de eerste helft van 2009 steeg dat percentage tot ruim boven de 50%.

Onderdelen uit de balans van DSB Bank 2005-2008

(in EUR miljoenen)	2005	2006	2007	2008
Eigen vermogen	159,768	134,909	197,449	242,891
Achtergestelde leningen	68,226	113,836	86,739	138,362
waarvan deposito's		82,748	55,555	107,362
Gemiddelde rente deposito's			6,75%	7,07%
Risicodragend vermogen	227,994	248,745	284,188	381,253
Balanstotaal	5.092,338	5.671,628	7.752,342	7.838,345
Risicodragend vermogen/balanstotaal	4,5%	4,4%	3,7%	4,9%
Toevertrouwde middelen/spaargeld	1.373,038	1.569,043	3.199,943	3.853,019
Als percentage van het balanstotaal	27,0%	27,7%	41,3%	49,2%
Kredieten	3.817,465	4.309,315	5.509,630	6.787,772
Als percentage van het balanstotaal	75,0%	76,0%	71,1%	86,6%
waarvan:
Eerste hypotheken		2.370,734	3.305,350	4.352,008
Tweede hypotheken		1.011,492	1.006,555	1.078,736
Consumptief krediet		905,131	1.144,284	1.270,449
Overige kredieten		21,958	53,441	86,579

Bron: Jaarverslagen DSB Bank 2006-2008

Externe financieringsmogelijkheden slonken aanzienlijk

De afhankelijkheid van kortlopende financiering steeg niet alleen door een groter wordende aanwas van nieuw spaargeld, maar ook door het dalen van gesecuritiseerde schuldbewijzen: van EUR 3,7 miljard in 2007 naar EUR 2,8 miljard in 2008. In feite is dit het verpakken en doorverkopen van een deel van de eerste en tweede hypotheken aan institutionele beleggers. Frappant is dat DSB Bank in 2008 EUR 205,9 miljoen aan nominale waarde van die gesecuritiseerde schuldbewijzen had teruggekocht. Hierop werd een boekwinst van EUR 37,4 miljoen behaald, namelijk het verschil tussen de lagere aankoopprijs en de nominale waarde. Dit op een totale netto winst van EUR 45,492 miljoen in 2008. In 2007 was die winst nog EUR 55,059 miljoen. Ook in 2007 was er een bijzondere bate van bijna EUR 23 miljoen als gevolg van een boekwinst uit beëindigde activiteiten.

Financiële hulp was karig met een reden

Nota bene die terugkoop vond zijn basis in het feit dat DSB Bank volgens afspraak afloste. Dit is een doodzonde in de financiële wereld. Vervolgens schreef DSB Bank wel een veiling uit om die schuldbewijzen terug te kopen. In het nauw gedreven door de kredietcrisis zijn een groot aantal instututionele beleggers daar op in gegaan. De animo voor securitisaties was al afgenomen door de kredietcrisis, maar de bedenkelijkheid van de emittant daarvan zou in het vervolg niet meehelpen. Dit kan ook als een reden worden gezien waarom DSB Bank op weinig steun kon rekenen in de financiële wereld ten tijde van de reddingspogingen begin oktober 2009.

Van provisiemodel naar rentemargemodel

In 2007 waren de netto provisie-opbrengsten nog EUR 117,8 miljoen. In 2008 was dit gedaald naar EUR 81,4 miljoen. Deze daling werd opgevangen door een gestegen saldo van rentebaten en -lasten (de zogenaamde rentemarge): deze stegen van EUR 70,8 miljoen in 2007 naar EUR 118,8 miljoen in 2008. Dus in zoverre valt er wat voor te zeggen dat de transitie begon te werken. Echter het volledig wegvallen van de provisies per april 2009, althans volgens DSB Bank (want er zijn geen officiële cijfers bekend gemaakt), zou niet voldoende kunnen worden opgevangen door de rentemarge. Bovendien werd het grootste deel van zowel de provisie- als rente-opbrengsten opgesoupeerd door personeels- en verkoopkosten. In feite was de organisatie nog niet voldoende aangepast aan het veranderde verdienmodel.

Unique selling point DSB Bank ontbrak

DNB had gezien de voorgeschiedenis van DSB, het verdienmodel en de financiering daarvan in alle redelijkheid niet kunnen besluiten tot het verlenen van een bankvergunning aan DSB Bank op 24 december 2005. In ieder geval had DNB veel eerder moeten ingrijpen toen het aandeel kortlopende financiering op de bankbalans uit de hand liep. Dat was duidelijk in 2007 het geval. Daarnaast had de Autoriteit Financiële Markten (want verantwoordelijk voor gedragstoezicht) veel eerder moeten ingrijpen in de bedrijfsvoering en verkooppolitiek van DSB Bank. Dat had onnodige schade voor de kredietnemers en spaarders kunnen voorkomen. In zoverre mag de zwarte piet aan zowel DNB als de AFM worden uitgedeeld. Maar de kern van het faillissement was de scheve financiering van de balans. DSB Bank had geen unique selling point, anders dan een hoge spaarrente. En daar kwam door het ontstaan van de spaaroorlog in 2008 de klad in. Dat maakte DSB Bank kwetsbaar voor een bankrun dan wel het vertrek van spaarders.

Overeenkomsten met Landsbanki en Icesave

De IJslandse bank Landsbanki had met een vergelijkbare problematiek te maken als DSB Bank. In 2005-2006 kreeg Landsbanki het moeilijker om externe financiering aan te trekken, onder andere door de verlaging van de ratings door kredietbeoordelaars. Dat zette Landsbanki aan om met de Internetspaarbank Icesave te starten in het Verenigd Koninkrijk: de hoogste spaarrente in de markt was de aantrekkingskracht. Toen de Bank of England Icesave eind 2007 ontmoedigde om meer spaargeld uit de markt te halen, werd de aandacht verlegd naar Nederland en uiteindelijk tevens de rest van Europa. In totaal haalde Icesave in zo'n twee jaar tijd EUR 5,8 miljard aan spaargeld op in Groot-Brittannië en Nederland. Dit geld werd gebruikt om bedrijfskredieten te financieren, maar ook om de financiering door andere banken en institutionele beleggers te vervangen. Net zoals DSB Bank in feite deed. En ook bij Landsbanki/Icesave betekende een bankrun het begin van het einde.

Conclusie

De oproep van Lakeman op 1 oktober 2009 viel net in een week dat het aantal uitzendingen over het kwalijke koopsompolis- en kredietbeleid van DSB Bank tot een hoogtepunt kwam (onder andere in Radar en NOVA), gevolg door een debat in de Tweede Kamer (waar Wouter Bos provisies van 80% idioot vond). Op die bewuste 1 oktober 2009 was de reputatie van DSB Bank kennelijk onherstelbaar beschadigd. Het is te kortzichtig om allerlei complottheorieën uit de kast te halen die zouden hebben geleid tot de val van DSB Bank. De kern van de val lag bij een zwakke financiering, gevolgd door kennelijk onvoldoende toezicht. Na het wegvallen Lone Star Funds als mogelijke koper, was het zogenoemde Plan B niet solide: EUR 100 miljoen lening, plus EUR 800 miljoen verruiming van de kredietmogelijkheid bij DNB. Plan B ging daarbij niet alleen uit van het stoppen van de uitstroom van spaarders, maar zelfs van de terugkeer van de vertrokken spaarders. En dat was gezien de reputatieschade van DSB Bank niet meer reëel. Op 19 oktober om 09.00 uur werd het faillissement van DSB Bank uitgesproken en trad het depositogarantiestelsel in werking.

Zie ook de dossiers Afab Geldservice en HDV Bank en/of DSB Bank voor meer informatie en achtergronden over koppelverkoop, woekerleningen, woekerprovisies en woekerrentes.

---

Bij wie is het veilig sparen tegen de hoogste spaarrente in Nederland?

Het is inmiddels duidelijk geworden dat er 3 spaarbanken met de hoogste spaarrente uit de bus komen rollen: met name AEGON Bank (AEGON Eigen stijl Sparen en Ajax Eigen stijl Sparen) en MoneYou. De Nederlandse spaarmarkt kent een versnipperd aanbod, van zowel banken met buitenlandse wortels als verzekeraars. Spaarrentes veranderen regelmatig, maar banken houden elkaar ook scherp in de gaten. Een actueel overzicht met de hoogste spaarrente en banken die vallen onder het depositogarantiestelsel vindt u in Veilig sparen tegen de hoogste spaarrente in Nederland (inclusief actueel renteoverzicht).