Het economische aanpassingsproces

De wereldeconomie bevindt zich in de dagen van de kredietcrisis duidelijk in een fase die door Joseph Alois Schumpeter (1883-1950) werd gekenschetst als “creatieve vernietiging.” Een periode van ongekende bloei doet zich om de zoveel tijd voor wanneer ondernemers in grote getale proberen om een bepaalde innovatie aan te wenden. In de ogen van deze Oostenrijkse econoom was technische innovatie de enige bron van economische groei. Schumpeter, die overigens niet gecharmeerd was van het socialisme, bekleedde in de chaotische jaren na de Eerste Wereldoorlog het ministerschap van Financiën (1919-1920). Dit was trouwens de enige socialistische regering die Oostenrijk in het Interbellum heeft gehad. Tijdens de opkomst van het nazisme verkastte Schumpeter naar de Verenigde Staten waar hij van 1932 tot aan zijn dood in 1950 college bleef geven aan Harvard.

Creatieve vernietiging

Joseph Alois Schumpeter merkte op dat zowel de winsten in een dergelijke periode van economische bloei als de verliezen in de daaropvolgende depressie essentiële elementen waren in het proces van economische groei. Een voorwaarde is dan dat bepaalde delen moeten worden verwijderd om de economie als geheel weer gezond te maken. Omdat volgens Schumpeter technische innovatie de enige mogelijkheid is om de welvaart te laten stijgen, is het onzinnig om ongericht geld in de economie te pompen om economische groei te stimuleren. Creatieve vernietiging is een continu proces van innovatie waarbij nieuwe bedrijven opkomen en oude bedrijven verdwijnen.

Het is nog onduidelijk waar deze schoonmaakactie op de beurzen eindigt. De AEX-index kende bijvoorbeeld een hoogste stand van 703,18 punten. Dat was op 5 september 2000, in het jaar dat de Internetbubbel knapte. Daarna zakte de AEX-index naar een laagste stand van 217,80 op 12 maart 2003, voordat de weg naar boven weer gevonden werd. Deze rit naar boven eindigde op 15 juli 2007 toen een stand van 563,98 werd neergezet.

Subprime crisis ontsluit zich

Op 18 juli 2007 begon de subprime-veenbrand langzamerhand op te lichten. De Amerikaanse zakenbank Bear Stearns maakte toen bekend dat het twee hedgefondsen moest sluiten. Het ging om het High-Grade Structured Credit Strategies Fund en het High-Grade Structured Credit Strategies Enhanced Leverage Fund. Beide hedgefondsen maakten gebruik van geleend geld en hadden in de maanden ervoor het volledige ingelegde kapitaal van beleggers verspeeld. Deze fondsen belegden namelijk in subprime hypotheekobligaties.

Het woord subprime deed eigenlijk pas zijn intrede in de kapitaalmarkten in februari 2007. Het was een relatief nieuw begrip en in principe alleen bekend in een specialistische hoek van de financiële markten. In februari 2007 beleefden de wereldwijde beurzen reeds een dip, maar al gauw werd het door de meeste financiële instellingen weggewuifd als een beperkt deel of geen enkel onderdeel uitmakend van hun activiteiten. Even later vervolgden de beurzen weer hun opgaande lijn. Echter na de bekendmaking van Bear Stearns begon langzaam duidelijk te worden dat het een behoorlijk effect kon hebben. Daarna volgden vele andere instellingen (zie lijst).

Beurzen fors onder het hoogtepunt

Op 2 maart 2009 vond bij de AEX-index de jaarlijkse aanpassing plaats. Dit is een geschikte dag om als referentiepunt te nemen. De slotstand van de AEX-index kwam op 2 maart 2009 uit op 208,84. Dit betekende een daling van 70,3% sinds het hoogtepunt. Een daling die op 5 september 2000 voor onmogelijk werd gehouden. Natuurlijk zijn er voorbeelden in het verleden te vinden. Echter niemand durfde maar te denken aan de periode tussen 1929-1932 of aan de al sinds 1989 voortdurende stagnatie van de Japanse economie. Ter vergelijking, de Dow Jones verloor 95% van de top van 3 september 1929. De Japanse Nikkei-225 stond op 2 maart 2009 ruim 80% lager dan de top van 38957,44 op 29 december 1989. President Roosevelt nam in jaren 30 van de vorige eeuw echter duidelijke maatregelen (o.a. New Deal beleid en de herstructuring van het bank-en effectenwezen), terwijl de Japanse regering nooit echt heeft uitgeblonken in daadkracht.

Goede en slechte bedrijven

Wat zich tijdens de kredietcrisis afspeelt is te vergelijken met de “lemon theory” van de George A. Akerlof (1940-). Hij won in 2001 de prijs van de Zweedse Centrale Bank voor Economische Wetenschappen ter nagedachtenis van Alfred Nobel (in de volksmond Nobelprijs voor de Economie genoemd, maar het is geen officiële Nobelprijs) samen met A. Michael Spence en Joseph A. Stiglitz "voor hun analyse van markten met assymetrische informatie." Akerlof beweerde dat in de markt voor tweedehands auto’s verkopers onvermijdelijk meer weten dan kopers. Dat heeft tot gevolg dat slechte en goede auto’s dezelfde prijzen kennen. Wantrouwende kopers bieden alleen slechte prijzen, terwijl de verkopers van goede producten de markt verlaten. Deze ongunstige selectie brengt de kwaliteit naar beneden. De vergelijking met de financiële markten is zonneklaar. In een “bull market” gedragen beleggers zich alsof er geen slechte bedrijven bestaan. Maar in de “bear market” van de afgelopen jaren tekende zich het omgekeerde af. Vanwege diverse schandalen en winstwaarschuwingen wordt van ieder bedrijf gedacht dat deze zo slecht is als de slechtste.

“Black box” financiële instellingen

Het kapitalistische systeem is volledig gebaseerd op vertrouwen. Een belegger in financiële instellingen weet doorgaans niet waarin hij belegd. Financiële instellingen zijn erg karig in het verstrekken van informatie, zowel aan hun klanten als aan hun aandeelhouders. De omvangrijke beleggingsportefeuilles lopen een op een mee met de wereldwijde beurzen, terwijl de leningenportefeuille vaak een “black box” is. De belegger vertrouwde volledig op de kunde van het management om de risico’s te onderkennen. De nasleep van de kredietcrisis leerde dat dat onterecht was. Derivaten hebben ook een grote rol gespeeld in de kredietcrisis. Derivaten zijn in principe een “zero-sum game,” tegenover elke winnaar staat een verliezer. De vraag is nu of een verliezer dit kan dragen.

Japanse toestanden

De neergaande spiraal moet daarom niet uitmonden in een behoorlijk oplopende werkloosheid, anders zijn Japanse toestanden niet onmogelijk meer. Het kapitalistische systeem draagt reeds een corrigerende vermogen met zich mee. Echter het bankwezen, het bedrijfsleven, toezichthouders en de overheid behoren de vertrouwensproblemen en excessen structureel aan te pakken. Vooral institutionele beleggers zijn bij machte om hervormingen door te drukken. Zij zouden simpelweg niet meer in dergelijke bedrijven moeten beleggen. Toezichthouders (zoals centrale banken en pensioen- en verzekeringskamers) kunnen hier richtlijnen voor uitvaardigen om het balletje aan het rollen te brengen.

Bergbeklimmen in de financiële markt

De prestaties van de financiële markten lijken op bergbeklimmen. Men kan genieten van het uitzicht op de top en wellicht proberen door de mist een nog hogere top te zien. Maar ergens in de toekomst zal de bergbeklimmer weer op grondniveau staan. Uitzonderlijke rendementen moeten daarom worden gewantrouwd.