Analyse van de jaarrekening met behulp van kengetallen

Nu ik de basiskennis m.b.t. de jaarrekening heb behandeld ga ik nu over tot de analyse van een gepubliceerde jaarrekening. Bij deze analyse maak ik gebruik van zogeheten kengetallen.

Kengetallen

Een kengetal - ook wel financiële ratio genoemd – is een getal dat de verhouding weergeeft tussen twee gegevens op een bepaald moment of gedurende een bepaalde periode. Het voordeel van kengetallen als analyse-instrument is dat bedrijven of andere belangstellende zoals beleggers relevante onderdelen met elkaar kunnen vergelijken en hieruit conclusies trekken of eventueel actie ondernemen. Hierbij past het begrip rationeel handelen goed bij. Rationeel behandelen betekend verstandelijk handelen, men probeert met de voor handen liggende middelen een zo goed mogelijk resultaat te bereiken.
Om de jaarrekening te analyseren zijn er voor de berekening van kengetallen bepaalde standaardformules ontwikkeld. Dit is nodig omdat anders er vanzelfsprekend geen vergelijking mogelijk is tussen de kengetallen van verschillenden ondernemingen.

Natuurlijk is hierbij een opmerking te maken en zijn er tegenargumenten te bedenken waarom een dergelijke vergelijking tussen kengetallen soms niet helemaal eerlijk is. Zo hebben de kengetallen betrekking op het verleden wat dus geen zekerheid geeft over het toekomstbeeld van een onderneming en het zijn vaak momentopnames.

De kengetallen die ik in dit artikel ga behandelen worden uiteraard steeds bepaald met behulp van gegevens die ontleend worden aan de jaarrekening van een onderneming. Nogmaals ter verduidelijking bestaat deze uit de balans, de winst- en verliesrekening en een toelichting op deze stukken. De berekeningen die uitgevoerd moeten worden zijn in wezen vrij eenvoudig, hier is namelijk een standaardformule voor. De moeilijkheid zit hem in het zoeken van de hiervoor benodigde gegevens uit de jaarrekening.

Rentabiliteit

Voor een onderneming is de rentabiliteit een belangrijk kengetal omdat aan de hand hiervan beoordeeld kan worden hoe goed of slecht de onderneming presteert. De rentabiliteit geeft namelijk de mate van winstgevendheid aan. Onder rentabiliteit wordt verstaan de verhouding tussen het inkomen dat verdiend is en het vermogen waarmee dit inkomen is verkregen, uitgedrukt in een percentage. Wanneer er bijvoorbeeld wordt gezegd dat de rentabiliteit van een bepaald vermogen 10% heeft bedragen, dan wordt hier mee bedoeld dat het inkomen dat met dit vermogen is verdiend gelijk is aan 10% van het vermogen.

Zoals aan de creditzijde van een balans te zien is, is in een onderneming eigen en vreemd vermogen werkzaam. Samen vormen ze het totale vermogen van de onderneming. De activiteiten van de onderneming zijn gericht op het verkrijgen van een inkomen voor het beschikbare vermogen. Het deel van het inkomen van de onderneming dat voor de verschaffers van het eigen vermogen is bestemd, is winst van de onderneming. De verschaffers van het vreemde vermogen ontvangen als inkomsten een rentevergoeding. De vergoeding voor het totale in de onderneming werkzame vermogen bestaat dus uit winst en rentekosten.

M.b.v. dit ondernemingsinkomen zijn we in staat om vast te stellen hoe groot de rentabiliteit is van het totale in de onderneming werkzame vermogen. Dit wordt ook wel economische rentabiliteit of de rentabiliteit van totaal vermogen genoemd.

Rentabiliteit van het totale vermogen (RTV):
RTV = Winst voor aftrek van belasting + betaalde interest / Gemiddeld totaal vermogen x 100%

Zoals ik al gezegd heb is de winst van de onderneming het inkomen dat is bestemd voor de verschaffers van het eigen vermogen. Over deze winst moet natuurlijk wel belasting afgedragen worden, zodat het inkomen voor de verschaffers van het eigen vermogen de winst na aftrek van belasting is. De rentabiliteit van het eigen vermogen kan als volgt worden bepaald.

Rentabiliteit van het EV na aftrek van belasting (REV):
REV = Winst na aftrek belasting / Gemiddeld eigen vermogen x 100%

Over deze berekening is een opmerking te maken. Naast de belastingen kunnen er namelijk nog andere partijen zijn die aanspraak kunnen maken op een deel van de winst van de onderneming. Denk hierbij bijvoorbeeld aan winstuitkering aan het personeel, zogeheten tantièmes. Om een correcte berekening te maken moet je de winst gebruiken na aftrek van belasting én na aftrek van winstuitkeringen aan derden.

Het inkomen dat toekomst aan de verschaffers van het vreemde vermogen bestaat uit de door de onderneming betaalde rentekosten. Voor de onderneming zelf is dit dus geen rentabiliteit, maar een kostenpost. De ontvanger van de rente zal over een rentabiliteit kunnen spreken. We spreken hier - uit de ogen van de onderneming gezien – dan ook van de kostenvoet van het vreemde vermogen. Deze wordt als volgt bepaald

Kostenvoet van het vreemde vermogen (KVV):
KVV = Betaalde interest / Gemiddeld vreemd vermogen x 100%

In de berekening van RTV, REV en KVV was steeds sprake van een gemiddeld vermogen onder de deelstreep. Dit is om het feit dat de rentabiliteit steeds betrekking heeft op de voorgaande periode van 1 jaar en dus berekend moet worden met het gedurende dat jaar gemiddelde geïnvesteerde vermogen. Het gemiddeld geïnvesteerd vermogen kan men als volgt uitrekenen.

Gemiddeld geïnvesteerd vermogen:
GGV = Vermogen beginbalans + vermogen eindbalans / 2 x 100%

Bij bepaling van het gemiddeld geïnvesteerd vermogen wordt aangenomen – in ieder geval bij de bovenstaande formule – dat veranderingen van het vermogen tussen het begin en het einde van het jaar, volkomen gelijkmatig verlopen. Het gemiddelde geeft dan als het ware aan hoe de toestand was halverwege het jaar. In feite worden REV, RTV en KVV steeds berekend met behulp van het vermogen dat per 30 juni van een bepaald jaar in de onderneming aanwezig was.

Wanneer de winst ook op de balans is vermeld, dan hoort deze tot het eigen vermogen. De winst is echter geen gemiddelde over dat jaar maar de toestand op 31 december. Ik ga hier dan van uit dat de winst volkomen gelijkmatig in de loop van het jaar behaald is en deel ik de winst dus door 2 om het gemiddelde te krijgen.

Liquiditeit en solvabiliteit

Liquiditeit
Onder de liquiditeit van een onderneming verstaan we de mate waarin een onderneming in staat is om uit de lopende ontvangsten haar lopende betalingsverplichtingen te voldoen. Om de liquiditeit uit de balans van een onderneming af te leiden kun je gebruik maken van de volgende kengetallen.

Kengetallen ter beoordeling van de liquiditeit:
Current ratio = Vlottende activa / Kort vreemd vermogen
Quick ratio = Vlottende activa - voorraden / Kort vreemd vermogen

De Quick ratio geeft de mate aan waarin de verschaffers van het kort vreemd vermogen uit de vlottende activa kunnen worden betaald. Hier worden alleen de voorraden, in tegenstelling tot de current ratio, niet meegerekend.

Je ziet dat bij de bovenstaande twee kengetallen steeds een relatie leggen tussen de vlottende activa van een onderneming en het korte vreemde vermogen. De op deze manier bepaalde liquiditeit wordt de statistische liquiditeit genoemd. De statische liquiditeit geeft aan of een onderneming haar korte termijnverplichtingen kan voldoen met behulp van de vlottende activa. Al deze kengetallen geven een verhouding weer tussen balansposten: tussen één of meerdere vlottende activa in de teller en de vlottende passiva in de noemer. De noemer blijft daarbij gelijk, terwijl in de teller steeds posten worden toegevoegd die een afnemende mate van liquiditeit kennen (van liquide middelen via vorderingen naar voorraden).

De meest voorkomende vlottende activa op een balans zijn:

• Voorraden grondstoffen
• Voorraden eindeproducten
• Debiteuren
• Nog te ontvangen bedragen
• Vooruitbetaalde bedragen
• Liquide middelen
• Courante effecten; waardepapieren die vrij gemakkelijk op korte termijn in contanten omgezet kunnen worden

De quick ratio als maatstaaf om de liquiditeit van een onderneming te beoordelen houdt geen rekening met de aanwezige voorraden, omdat de voorraden die snel verkocht moeten worden om schulden af te lossen, zelden het bedrag opbrengen waarvoor ze op de balans zijn opgenomen. Daarnaast kunnen tussen de voorraden parijen voorkomen die moeilijk op de korte termijn verkoopbaar zijn, incourante voorraden.

Om de liquiditeit van een onderneming te beoordelen, wordt ook wel gebruik gemaakt van het begrip werkkapitaal. Deze kan zowel bruto als netto worden bepaald. Het bruto werkkapitaal bestaat uit de vlottende activa van de onderneming. Voor de bepaling van het netto werkkapitaal bestaan twee versies, die beide uiteraard tot hetzelfde antwoord leiden.

Netto werkkapitaal
1. Het netto werkkapitaal als verschil tussen de vlottende activa en het korte vreemde vermogen van de onderneming:

Netto werkkapitaal = Vlottende activa – Kort vreemd vermogen
2. Het netto werkkapitaal als het deel van de vlottende activa dat met eigen vermogen en/of met lang vreemd vermogen is gefinancierd.

Netto werkkapitaal = EV + Lang VV – Vaste activa
Over het algemeen gezonde waarde (afhankelijk van de onderneming)

• Current ratio: 1+ om de schuldeisers tegemoet te komen. Gezond is echter een waarde van 1,5 tot 2
• Quick ratio: Minimaal 1, afhankelijk van de betalingstermijn van zowel de crediteuren als de debiteuren
• Werkkapitaal: Positieve waarde betekend dat er meer EV en lang VV is aangetrokken dan dat er in vaste activa is geïnvesteerd.

Solvabiliteit
Met solvabiliteit wordt aangegeven in hoeverre een onderneming de financiële verplichtingen aan verschaffers van vreemd vermogen kan nakomen met behulp van alle activa. Hierbij gaat het dus niet om alleen de kortlopende schulden - zoals dit het geval is bij liquiditeit - maar om alle schulden.

Doorgaans wordt de (statische) solvabiliteit bepaald aan de hand van de verhouding tussen het totale vermogen en het vreemde vermogen op de balans van een onderneming:
Solvabiliteit = Totaal vermogen / vreemd vermogen

Als je deze formule gebruikt, moet de uitkomst hoger zijn dan 200% wil de onderneming gezond zijn.

Dit kengetal kan op de volgende twee manieren worden uitgelegd.

1. Het totale vermogen van de onderneming wordt voorgesteld door de totale waarde van de activa. In de toekomst zal via het proces van productie en verkoop deze activa in liquide middelen worden omgezet en uit deze stroom van liquide middelen kunnen dan weer schulden worden afgelost.
2. Het totale vermogen van de onderneming wordt opnieuw voorgesteld door de totale waarde van de activa. Nu wordt echter verondersteld dat de waarde van de activa op de balans de opbrengstwaarde is bij liquidatie van de onderneming. Liquidatie (mv. liquideren) betekent in deze situatie dus dat activa in geld wordt omgezet, door deze te verkopen. Uit deze opbrengstwaarde bij liquidatie kunnen dan de schulden van de onderneming worden voldaan.

Hoe meer geld een onderneming heeft, of hoe gemakkelijker zij geld genereert, hoe meer liquide de onderneming is.

Wanneer we de onder 2 gegeven redenering volgen leidt dit tot de volgende definitie van de solvabiliteit: ‘De solvabiliteit geeft aan of de liquidatiewaarde van de activa voldoende groot is om alle schulden van de onderneming te voldoen’.

Om de solvabiliteit van een onderneming te beoordelen, kunnen nog andere kengetallen gebruikt worden dan die in dit deelonderwerp al gegeven zijn. Hieronder volgen nog twee veel gebruikte solvabiliteitskengetallen:
Overwaarde ratio = EV / VV

De overwaarde ratio geeft aan welke overwaarde er resteert nadat alle schulden zijn voldaan uit de opbrengst van de vaste activa bij liquidatie.

Debt ratio = VV / TV (totaal vermogen)

De debt ratio geeft de schuldverhouding weer. Met andere woorden welk deel van de activa van de onderneming is met vreemd vermogen gefinancierd.

Ook tegen de liquiditeit en de solvabiliteit die in dit deelonderwerp zijn behandeld zijn enkele bezwaren tegen op te brengen:

1. De berekening vindt plaats aan de hand van de balans van een bepaald moment, het zijn dus steeds momentopnames. De balans, waaruit de kengetallen zijn berekend, kan al na enkele dagen een totaal ander beeld vertonen.
2. Window dressing. Dit betekent dat het op een balans mogelijk is de zaken mooier voor te stellen dan ze in werkelijkheid zijn. De balans geeft dan een beeld van de financiële structuur van de onderneming die gunstiger is dan de werkelijkheid.